Bandhigii tooska ahaa ee sanadkii 1988 iyo ka qayb-qaadashadii Hobollada Waaberi waxay sii xoojiyeen kaalinta heestu ku leedahay taariikhda fanka Soomaaliyeed, iyada oo noqotay mid jiilba jiil u gudubta. Sidoo kale, saxidda xogta la xiriirta curinta erayada heesta waa tallaabo muhiim ah oo lagu ilaalinayo xaqa hal-abuurka iyo dhaxalka suugaaneed ee qaranka.

Gunaanad ahaan, “Gorof” ma aha oo keliya hees la dhageysto, balse waa xusuus taariikheed, caddayn hal-abuur, iyo dhaxal mudan in si cilmiyeed loo diiwaangeliyo loona ilaaliyo mustaqbalka.

Read more 

Hees jacayl oo qiiro leh, ka mid ah kuwa ugu badan ee lagu yaqaan Qomaal.

2. Guul iyo Gobannimo

Hees waddani ah oo sumcad weyn ku leh bulshada.

3. Raxmaay

Hees macaan oo laxan qaraami ah, aadna loo jecel yahay.

4. Walaaloy

Hees qoraal iyo laxan isku dheellitiran leh.

5. Nacabkii Na Haybsoocay

Hees dhaqan-bulsho oo fariin culus xambaarsan.

6. Nasiib-darro

Hees dareen murugo iyo jacayl isku jira leh.

7. Ma Hubtaa

Hees jacayl ah oo hadal iyo jawaab ku dhisan.

8. Dhaayahaaga

Mid ka mid ah heesaha jacaylka ee ugu codsiga badan.

9. Keeney gardaran

Mararka qaarkood waxaad istaagtaa oo dib u eegtaa noloshaada, adigoo ogaanaya in dadkii aad mar saaxiib u aqoonsan jirtay aysan waligood dhab ahaan kula jirin.

Wuu ku qosli jiray markaad hor joogto, balse shaki buu kaa geliyaa markaad ka leexato.

Wuxuu ku amaani jiray markaad dhib ku jirto, laakiin wuu aamusi jiray markaad guulaysato.

Wuxuu talo ku siin jiray isagoo ismuujinaya dan daacad ah, balse dhab ahaantii wuxuu watay xaasidnimo qarsoon.

Kuwaas waa dadka sunta ah ee aad mar ku kalsoonaatay.

Saaxiibada sunta ahi si tartiib ah ayay kuu daaliyaan.

Waxay kuu abuuraan dareen ah inaad qalad tahay markaad xad dhigato, waxay kuu muujiyaan xanaaq markaad runta sheegto, waxayna kuu reebaan dareen ah inaadan la qiimeyn dadaalkaaga.

Waxay kaa filayaan daacadnimo ay iyagu marnaba ku siinaynin.

Waxay ka faaiidaysanayaan naxariistaada sidii waajib ay ku leeyihiin.

Waxay ka sheekeeyaan gadaashaada, waxay kula tartamaan si qarsoon, waxayna u dabaal-degaan khaladaadkaaga intii ay kaaga farxi lahaayeen guulahaaga.

Inaad runta garato waa dhaawac, laakiin waa lagama maarmaan.

Marka aad u fiirsato dhaqankooda oo aad aqoonsato waxa uu dhab ahaan yahay, waxaad dib u hananaysaa awooddaada.

Ka tagistooda ma aha nacayb — waa biseyl.

Waa inaad doorato caafimaadkaaga maskaxeed halkii aad ka qaadan lahayd buuqa ay keenayaan, waa inaad doorato qiimahaaga halkii aad ka aqbali lahayd marin-habaabintooda, waa inaad doorato horumar halkii aad ka ahaan lahayd meel lagu xayiran yahay.

Uma lihid inaad sharaxaad ka bixiso sababta aad u durugsan tahay.

Uma lihid inaad iska difaacdo go’aannada aad ku ilaalinayso nabaddaada.

Nabadda gudaha waa mid qaali ah, qof kasta oo khatar gelinayaana ma leh meel uu kaga jiro noloshaada.

Qofkii ku jeclaada si dhab ah weligiis kuma dhigi doono inaad iswaydiiso qiimahaaga ama uu ku dareensiiyo inaad tahay wax yar.

Xasuuso: dadkii sunta ahaa ee aad saaxiibada u malaynaysay waxay ahaayeen jilayaal kumeelgaar ah, ma ahayn dad noloshaada sii wadi lahaa.

Doorkooda wuxuu ahaa inay kuu baraan waxa aadan mar dambe u dulqaadan doonin.

Markay baxaan waxay furaan boos loogu talagalay dad wanaagsan, xiriirro caafimaad qaba, iyo dad ku dhisan ixtiraam, daacadnimo, iyo taageero dhab ah.

Ka tag.

Naftaada u jeclow intaad ugu yaraan uga fogaanayso dadka aan waligood kuu wanaagsanaan. Noloshaadu way iftiimaysaa markaad iska qaaddo dadka kaliya ku hayey dib.

Qore: Idris Liibaan
Taariikh: 16 Nofeembar 2025.

Isha SomaliComment.com

• Reer Aw Muraad (awood ahaan “Mohamed”) — ka mid ah jilibyada. 

• Maad‑Sheekh — jilib kale muhiim ah.

• Reer Aw‑Ibraahim — jilib kale. 

• Reer Izgoowe — sidoo kale.

• Naakhude — jilib khaas ah. 

• Gaameedle — jilib kale. 

• Reer Mahri — sidoo kale liiska.

Qaasi ahaan Reer Aw Muraad abtirsigooda

Hordhac

Puntland, oo ka mid ah gobollada ugu xasilloon Soomaaliya, waxay caan ku tahay maamulka wanaagsan, nidaamka dimoqraadiyadda, iyo isku-duubnida bulshada.

Si kastaba ha ahaatee, hal arrin oo aasaasi ah ayaa go’aamin doonta mustaqbalka Puntland — waa barbaarinta iyo horumarinta dhalinyarada.

Jiilka maanta barbaaraya ayaa noqon doona hoggaamiyeyaasha berri, sidaas darteed, mustaqbalka gobolka wuxuu ku xiranyahay tayada iyo jihada ay barbaarintu qaadato.

Waxbarashada iyo Barbaarinta Jiilka Cusub

Dowladda Puntland, iyadoo kaashanaysa hay’adaha caalamiga ah sida UNICEF iyo Save the Children, waxay ku dadaashay in la ballaariyo helitaanka waxbarashada.

Tirada iskuullada hoose/dhexe iyo sare ayaa si weyn u korortay sanadihii la soo dhaafay, halka jaamacadaha maxalliga ah sida Jaamacadda Bariga Afrika (East Africa University) iyo Jaamacadda Puntland State University ay fursad u noqdeen dhalinyaro badan.

“Waxbarashada waa aaladda ugu muhiimsan ee lagu dhisayo bulsho horumarsan. Haddii aan dhalinyaradeenna siino aqoon iyo xirfad, mustaqbalka Puntland wuu ifayaa,”
— Dr. Saed Mohamed, macallin jaamacadeed oo ka tirsan Garowe.

Si kastaba ha ahaatee, waxaa weli jira caqabado ay ka mid yihiin agab la’aanta dugsiyada miyiga, heerka hoose ee mushaarka macallimiinta, iyo xirfado suuq-geyn la’aan ah oo dhalinyarada jaamacadaha ka baxda ay la kulmaan.

Doorka Dhalinyarada ee Horumarka Bulshada

Dhalinyarada Puntland maanta waa firfircoon yihiin — qaar waxay ka shaqeeyaan barnaamijyo bulsho, qaar kalena waxay aas-aaseen ganacsiyo yaryar oo gudaha ah.

Magaalada Boosaaso, tusaale ahaan, waxaa dhalinyaro is abaabulay ay bilaabeen urur lagu magacaabo Daladda Dhalinyarada Horumarka (DDH) oo ka shaqeysa nadaafadda iyo deegaanka.

“Horumarka Puntland wuxuu ku xiranyahay sida aan dhalinyaradeenna ugu diyaarinno in ay noqdaan dad mas’uul ah oo aqoon iyo hal-abuur leh,”
— Ayaan Abdi, ururka dhalinyarada ee Boosaaso.

Si kastaba ha ahaatee, dhalinyarada qaarkood waxay wajahaan caqabado dhaqaale iyo fursad la’aan shaqo, taas oo keenta tahriib ama niyad jab.

Barnaamijyada shaqo-abuurka sida Puntland Youth Employment Initiative ayaa doonaya in la yareeyo dhibaatadan.

Doorka Qoyska iyo Bulshada Rayidka ah

Qoyska Puntland waa meesha barbaarintu ka bilaabato. Waalidiinta iyo macallimiinta ayaa door weyn ku leh kobcinta akhlaaqda, iimaanka, iyo wadaniyadda dhalinyarada.

Sidoo kale, culimada iyo ururrada bulshada rayidka ah ayaa xoojiya wacyigelinta dhalinyarada si looga hortago tahriibka, balwadda, iyo fikirada xagjirka ah.

“Barbaarinta wanaagsan waxay ka bilaabataa guriga. Haddii qoysasku daryeelaan caruurtooda, bulshada inteeda kale si toos ah ayey uga faa’iideysaa,”
— Sheekh Abdirahman Farah, imaamka masjidka weyn ee Garowe.

Caqabadaha iyo Fursadaha Mustaqbalka

Caqabadaha horyaalla bulshada Puntland iyo dhalinyaradeeda waxaa ka mid ah:

• Shaqo la’aanta dhalinyarada jaamacadaha ka baxda.

• Helitaanka adeegyada caafimaadka iyo maskaxda.

• Fursadaha yar ee ka jira haweenka dhalinyarada ah.

Si kastaba ha ahaatee, fursado badan ayaa jira:

• Kobaca tiknoolajiyada iyo ganacsiga internet-ka.

• Barnaamijyada horumarineed ee ay bixiyaan hay’adaha caalamiga ah.

• Kordhinta maalgashiga gudaha ee ay sameeyaan ganacsatada Puntland.

Gunaanad

Bulshada Puntland waa bulsho leh awood, hal-abuur, iyo dadaal. Si kastaba ha ahaatee, horumarka joogtada ahi wuxuu ku xiranyahay sida loo barbaarinayo dhalinyarada maanta.

Haddii ay dowladdu, waalidiintu, iyo bulshada rayidka ah si wadajir ah u xoojiyaan barnaamijyada waxbarasho, shaqo-abuur, iyo wacyigelin, Puntland waxay yeelan doontaa jiil cusub oo hoggaamiya mustaqbal ifaya.

Xigashooyin & Tixraacyo

1. Wasaaradda Waxbarashada Puntland – Warbixinta sannadlaha 2024.

2. UNICEF Somalia – Education and Youth Development in Puntland, 2024.

3. Puntland Development and Research Center (PDRC) – Youth and Social Inclusion Report, 2023.

4. Wareysiyo maxalli ah oo laga qaaday dhalinyarada Garowe, Boosaaso, iyo Qardho, 2025.

https://www.youtube.com/watch?v=F_q1XCmi3gY

Isha SomaliComment.com

Qore: Naimo Yasin

SPA Chairman Abdulqadir Adan Mahmoud revealed the update through Somalia’s national broadcaster, SNTV, following a three-day technical meeting with Turkish counterparts in Ankara.

Somaliland Kama Biixi Karto Aqoonsiga Madax-bannaanida Soomaaliya

Muqdisho (SomaliComment) – Doodda ku saabsan mustaqbalka Somaliland iyo xiriirka ay la leedahay Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ayaa weli taagan muddo soddon sano ka badan, balse khubaro badan oo siyaasadeed iyo sharciyeed ayaa ku dooda in Somaliland aanay si buuxda uga bixi karin aqoonsigii caalamiga ahaa ee Soomaaliya mideysan.

Asalka Aqoonsiga iyo Taariikhda Midnimada

Sanadkii 1960, labada gobol ee Soomaaliyeed — British Somaliland iyo Italian Somalia — waxay si xor ah u midoobeen 1-da Luulyo si ay u sameeyaan Jamhuuriyadda Soomaaliya.
Aqoonsiga caalamiga ah ee la siiyay markaas wuxuu ahaa mid ku saabsan hal dal mideysan, oo ah Soomaaliya. Sidaa darteed, marka laga eego sharciga caalamiga ah, Somaliland wali waa qayb ka mid ah dalka Soomaaliya.

Burburka iyo Go’aankii 1991

Ka dib markii dowladdii dhexe ee Soomaaliya ay dhacday 1991, dadka waqooyiga (gaar ahaan beelaha Isaaq) waxay ku dhawaaqeen gooni isu taag, iyagoo sheegtay in ay dib ula soo noqdeen madax-bannaanidii hore ee 1960.
Si kastaba ha ahaatee, Midowga Afrika, Qaramada Midoobay, iyo dalalka caalamka midkoodna ma aqoonsana Somaliland ilaa maanta, taas oo micnaheedu yahay in aqoonsigii Soomaaliya uu weli ka jiro heer caalami ah.

Xaaladda Sharciyeed

Khabiirada arrimaha caalamiga ah ayaa sheegaya in si Somaliland loo aqoonsado ay u baahan tahay wadahadal rasmi ah oo lala galo dowladda federaalka Soomaaliya, ama go’aan caalami ah oo ka yimaada ururada ay Soomaaliya xubinta ka tahay.
Qodobkani wuxuu sal ku leeyahay xeerka caalamiga ah ee ilaalinta xuduudaha taariikhiga ah (uti possidetis juris), kaas oo dhigaya in dalalka cusub lagu aqoonsado xuduudahii ay lahaayeen marka ay xoroobeen.

Xiriirka Siyaasadeed iyo Doodda Hadda

Inkasta oo Somaliland ay dhistay maamul ammaan iyo nidaam dimuqraadi ah, haddana xiriirka kala dhexeeya dowladda federaalka ah ee Soomaaliya waa mid qabow.
Labada dhinac ayaa marar badan wadahadallo yeeshay, balse wax natiijo rasmi ah lama gaarin.
Siyaasiyiinta qaar waxay ku baaqayaan in la helo wadaxaajood dhab ah oo daacad ah, si loo go’aamiyo mustaqbalka siyaasadeed ee labada dhinac iyadoo aan la jebin midnimada qaranka Soomaaliyeed.

Gunaanad

In kasta oo Somaliland ay leedahay nidaam u gaar ah iyo rabitaan madax-bannaani, haddana aqoonsiga caalamka iyo sharciyada jira waxay caddeynayaan in ay weli tahay qayb rasmi ah oo ka mid ah Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.
Wada hadal, is-faham, iyo heshiis siyaasadeed ayaa ah jidka kaliya ee horseedi kara xal waara iyo nabad waarta oo u dhexeysa labada dhinac.