Somaliland Kama Biixi Karto Aqoonsiga Madax-bannaanida Soomaaliya

Muqdisho (SomaliComment) – Doodda ku saabsan mustaqbalka Somaliland iyo xiriirka ay la leedahay Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ayaa weli taagan muddo soddon sano ka badan, balse khubaro badan oo siyaasadeed iyo sharciyeed ayaa ku dooda in Somaliland aanay si buuxda uga bixi karin aqoonsigii caalamiga ahaa ee Soomaaliya mideysan.

Asalka Aqoonsiga iyo Taariikhda Midnimada

Sanadkii 1960, labada gobol ee Soomaaliyeed — British Somaliland iyo Italian Somalia — waxay si xor ah u midoobeen 1-da Luulyo si ay u sameeyaan Jamhuuriyadda Soomaaliya.
Aqoonsiga caalamiga ah ee la siiyay markaas wuxuu ahaa mid ku saabsan hal dal mideysan, oo ah Soomaaliya. Sidaa darteed, marka laga eego sharciga caalamiga ah, Somaliland wali waa qayb ka mid ah dalka Soomaaliya.

Burburka iyo Go’aankii 1991

Ka dib markii dowladdii dhexe ee Soomaaliya ay dhacday 1991, dadka waqooyiga (gaar ahaan beelaha Isaaq) waxay ku dhawaaqeen gooni isu taag, iyagoo sheegtay in ay dib ula soo noqdeen madax-bannaanidii hore ee 1960.
Si kastaba ha ahaatee, Midowga Afrika, Qaramada Midoobay, iyo dalalka caalamka midkoodna ma aqoonsana Somaliland ilaa maanta, taas oo micnaheedu yahay in aqoonsigii Soomaaliya uu weli ka jiro heer caalami ah.

Xaaladda Sharciyeed

Khabiirada arrimaha caalamiga ah ayaa sheegaya in si Somaliland loo aqoonsado ay u baahan tahay wadahadal rasmi ah oo lala galo dowladda federaalka Soomaaliya, ama go’aan caalami ah oo ka yimaada ururada ay Soomaaliya xubinta ka tahay.
Qodobkani wuxuu sal ku leeyahay xeerka caalamiga ah ee ilaalinta xuduudaha taariikhiga ah (uti possidetis juris), kaas oo dhigaya in dalalka cusub lagu aqoonsado xuduudahii ay lahaayeen marka ay xoroobeen.

Xiriirka Siyaasadeed iyo Doodda Hadda

Inkasta oo Somaliland ay dhistay maamul ammaan iyo nidaam dimuqraadi ah, haddana xiriirka kala dhexeeya dowladda federaalka ah ee Soomaaliya waa mid qabow.
Labada dhinac ayaa marar badan wadahadallo yeeshay, balse wax natiijo rasmi ah lama gaarin.
Siyaasiyiinta qaar waxay ku baaqayaan in la helo wadaxaajood dhab ah oo daacad ah, si loo go’aamiyo mustaqbalka siyaasadeed ee labada dhinac iyadoo aan la jebin midnimada qaranka Soomaaliyeed.

Gunaanad

In kasta oo Somaliland ay leedahay nidaam u gaar ah iyo rabitaan madax-bannaani, haddana aqoonsiga caalamka iyo sharciyada jira waxay caddeynayaan in ay weli tahay qayb rasmi ah oo ka mid ah Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.
Wada hadal, is-faham, iyo heshiis siyaasadeed ayaa ah jidka kaliya ee horseedi kara xal waara iyo nabad waarta oo u dhexeysa labada dhinac.

Beesha Daarood waa mid ka mid ah beelaha ugu waaweyn uguna taariikhda dheer Soomaaliya.

Waxay door muhiim ah ku lahaayeen dowladnimadii, halgankii gobannimada, iyo siyaasadda dalka tan iyo waagii xornimada.

Siyaasadda Daarood waxay astaan u tahay isbeddel, halgan, iyo mararka qaar khilaaf gudaha ah oo ku saabsan hoggaanka iyo jihada dalka.

Doorka Taariikhiga ah

Daarood waxay ahaayeen qayb muhiim ah oo ka mid ahayd aasaasayaashii dowladdii Soomaaliyeed ee ugu horreysay sannadkii 1960-kii.

Siyaasiyiin iyo saraakiil ka soo jeeda beesha ayaa door hoggaamineed ka ciyaaray xilligii dawladdii rayidka, dawladdii milatariga, iyo marxaladihii kala guurka ee dalka soo maray.

Dalka Soomaaliya waxa ay Daarood ku lahaayeen madax sare, wasiirro, saraakiil, iyo diblomaasiyiin door weyn ku lahaa qaabeynta siyaasadda gudaha iyo tan dibadda.

Xaaladda Siyaasadeed Ee Maanta

Maanta, siyaasadda Daarood waa mid isku dhafan — waxay ku saleysan tahay xisbiyo, maamul-goboleedyo iyo dano gobolka ah.

Maamulada Puntland, Jubbaland, iyo qaybo ka mid ah Galmudug ayaa inta badan lagu tilmaamaa inay yihiin xarumo siyaasadeed oo ay Daarood saamayn ku leeyihiin.

Si kastaba, sida beelaha kale ee Soomaaliyeed, waxaa jira is-qabqabsi gudaha ah oo ku saabsan hoggaanka, matalaadda, iyo jihada siyaasadeed ee loo marayo mustaqbalka Soomaaliya.

Saameynta Goboleedka iyo Midnimada Qaranka

Daarood waxay door muuqda ku leeyihiin isku xirka gobollada waqooyi iyo koonfurta, iyagoo door muhiim ah ka ciyaara midnimada qaranka.

Doorkooda siyaasadeed wuxuu ka muuqdaa xiriirka ay la leeyihiin beelaha kale iyo sida ay ugu ololeeyaan nidaam federaal ah oo caddaalad ku dhisan.

Si kastaba ha ahaatee, siyaasadda Daarood mararka qaar waxaa lagu dhaleeceeyaa in ay noqoto mid ku kooban danaha beeleed, halkii ay diiradda saari lahayd danaha guud ee dalka oo dhan.

Rajada iyo Xalka

Mustaqbalka siyaasadda Daarood wuxuu ku xirnaanayaa sida ay ugu guuleystaan midnimada iyo is-fahamka gudaha, iyo sida ay uga qayb qaataan dib u dhiska iyo dowladnimada Soomaaliya.

Daarood waa bulsho leh aqoon, dhaqaale, iyo hoggaamiyeyaal badan oo heer qaran iyo heer caalami ah ah.

Haddii awooddaas la mideeyo, waxay noqon karaan xoog wax dhisa oo mideeya qaranka Soomaaliyeed.

Gunaanad

Siyaasadda Daarood waa qayb aan la iska indho tiri karin oo ka mid ah siyaasadda guud ee Soomaaliya. Waxay leedahay taariikh dheer, waayo-aragnimo, iyo saameyn joogto ah oo laga dareemayo gudaha iyo dibadda.

Haddii Daarood ay si dhab ah u mideeyaan mowqifkooda siyaasadeed, ugana shaqeeyaan danaha guud ee ummadda, waxay noqon karaan furaha xasiloonida iyo horumarka Soomaaliya.